اوپنهایمر و ملکه کریستینا

1 دانشمند تسلیحات هستهای و سازنده اولین بمب اتمی جهان بود و 1 1 دانمارک و سیاستمدار، متعلق به چهارصدسال پیش از او، که پس از دو دهه از سلطنت استعفا کرد اما نقشش در تاریخ جهان به پایان نرسید. آنچه در این گفتار می خواهم به آن بپردازم یکی از جنبههای فرعی زیست آنهاست که مایه تعجب من شده، اما وفورشان در آن فرهنگ به قدری بالاست که نمیشود گفت استثنا هستند:

اوپنهایمر وقتی از طرف دولت ایالات متحده مامور پروژه مخفی ساخت بمب اتم شد (پروژه منهتن ـ حدود 1942)، نه تنها متخصصترین دانشمندان زمان خود را در تیم تسلیحاتی خود به کار گرفت بلکه یک نقاش، یک فیلسوف و چند آدم دیگر شبیه به آنها را نیز استخدام کرد، زیرا حس می کرد که یک جامعه متمدن بدون اینها کامل نخواهد بود.

دقیقا چهارصد سال قبل از او، ملکه کریستینا نیز (نه تنها مثل بسیاری از شاهان و شاهزادگان اطرافش، به چند زبان سخن میگفت) بلکه کتابخانه عظیمی از کتابهای خطی داشت که دانشجویان برای استفاده از آنها مدام به کاخش میرفتند، با دانشگاهها رابطهای عالی برقرار کرد، تصویرها، مجسمهها، اشیای عتیقه و آثار هنری را جمع میکرد، با متفکران و فیلسوفان معاشرت داشت و حتی پاسکال وقتی ماشین محاسبه خود را نزد او فرستاد به او تبریک گفت که هم ملکه قلمرو فکر است و هم ملکه کشور.

من اطراف خود دانشمندان زیادی را میشناسم که حافظ میخوانند و از مولانا و سعدی و ابوسعید شاهد مثال میآورند، اما هیچ دانشمند خرد یا کلان خودمانی را سراغ ندارم که برای کوچکترین پروژه تحقیقاتی خود آدمهای فرهنگی و هنری را دعوت به کار کرده و به اصطلاح شأن خود را تا حد آنها پایین آورده باشد. باز این که خوب است چون از آن فجیعتر آن که به ندرت سیاستمدار خودمانی دیدهام که حافظ بلد باشد و نقل شیرینی از بزرگی، عزیزی بر زبان بیاورد و اصلا حتی یک کتاب خوانده باشد که بگوییم نامراد از دنیا نرفته است.

در طول چهارصدسال از پانصد سال گذشته، جهان به اروپایی شدن تن داد، نه برای اینکه میخواست، یا برای اینکه خوب بود، بلکه از این جهت که مغزهای مهاجم اروپاییان مجهز به همین ابزارهای علم و همکاری و عقل جمعی بودند و قدرت دانش را در تمام زمینهها به کار میگرفتند، یک نمونهاش اینکه حتی اختلاسگران کثیف امروز هم درآمد یک نقاش نجیب (یا معمار یا مجسمهساز) آن زمان را نداشتهاند و این نشان میدهد که دربارها، پاپها، بازرگانان، اصناف و مردم عادی بابت هنر و فرهنگ پول بسیاری پرداخت میکردند و حتی یک نانوا بابت یک تصویر در همان ایام 7500 دلار هزینه کرد تا آن را به دست بیارود. آیا من و شما همین امروز نانوایی را میشناسیم که چنین شوق خانهخرابکنی داشته باشد؟ خودمان چه؟

مشهد ـ ششم مرداد 1402